Auteur: Feike Liefrink

Zoals beloofd hierbij de partij van Bart tegen Anish. Het commentaar is van Bart.

Afgelopen maandag speelden Bart en Feike in het gemeentehuis van Den Haag in een simultaan tegen Anish Giri. Giri was in vorm, zowel geestelijk als lichamelijk. Hij stond slechts een paar remises toe en dat ging ook nog eens in een moordend tempo. Zo had ie z’n zet gedaan, zo stond ie weer voor je. Bart deed het erg goed, hij speelde remise en dat deden dus maar een paar andere deelnemers hem na. Zijn partij tegen de nummer 6 van de wereld verschijnt binnenkort op de website. Zelf speelde ik niet slecht, kreeg mijn kansen, maar gleed uiteindelijk uit toen ik als enige was overgebleven en Giri zich volledig op mij kon richten (en uitleven).

(meer…)

Marcel Wijnen stortte zich afgelopen week, onder toeziend oog van de wereldtop, in de Tata Steel dagvierkampen. Zie hier hoe dat verlopen is.

In het eerste deel van schaken met octrooien ging het over een echte technische uitvinding van een tamelijk bekende schaker, namelijk de Fischer-klok. In dit tweede deel geef ik voorbeelden van uitvindingen die wat minder technisch van aard zijn, namelijk nieuwe, op het schaakspel gebaseerde spelvormen. Het is zomaar een greep uit de vele octrooien en octrooiaanvragen die te maken hebben met varianten op het schaakspel. Het internationale octrooiclassificatiesysteem kent zelfs een speciale groep waarin deze documenten (te midden van de andere bijna 100 miljoen octrooidocumenten) te vinden zijn, namelijk de A63F3/02 (“Chess; Similar board games”).

Beide uitvindingen hebben te maken met een uitbreiding van het schaakbord, de ene in de breedte, de andere in de lengte, terwijl de spelregels zo veel mogelijk onaangetast blijven. US 5642885 (een verleend Amerikaans octrooi) betreft een verbreding van het schaakbord.

De bijzonderheid hier, t.o.v. het normale schaakspel, is dat beide partijen over twee koningen beschikken, een zogenaamde “keystone king” een “checkmate king”. Eén van de koningen kan geslagen worden (die daarmee de zogenaamde “keystone king” wordt), waarna de andere (die vanaf dat moment de “checkmate king” is) volgens de normale regels mat moet worden gezet. Volgens de uitvinder kunnen de spelers door het grotere aantal mogelijkheden hun strategische vaardigheden beter ontwikkelen dan in een gewone schaakpartij. Hij maakt daarbij de volgende opmerkelijke vergelijking: It is therefore a further advantage of the present invention to provide a means for strengthening chess muscles in method similar to the manner in which a baseball player puts weighted rings on a bat. However, unlike the weighted bat, using this invention provides permenant, rather than temporary, improvement in ability and skill. Waarom is dit nooit een (commercieel) succes geworden?

Het tweede voorbeeld betreft de Amerikaanse octrooiaanvrage US 2008/0296838. Deze aanvrage gaat over een bolvormig schaakbord. Het lijkt een 3D bord, maar in feite is het een cilindrisch, dus 2D schaakbord dat als het ware oneindig in de lengte is uitgerekt. Aan de lijnen op het bord komt immers geen einde. Het bijzondere is verder dat beide partijen in de beginstelling zowel links als rechts van de stukken over een rij pionnen beschikken. De ene rij beweegt zich linksom, de andere rechtsom, zoals in onderstaande figuur nader wordt toegelicht.

Promotie vindt plaats op de rij waar in de beginstelling de stukken van de tegenstander staan. Om te voorkomen dat je kunt “passen”, bijvoorbeeld door de dame precies één ronde te laten maken, mogen de dame en de toren in één beurt niet meer dan 13 velden links- of rechtsom worden verplaatst. Ik denk dat daarmee tevens wordt voorkomen dat de dame of een toren in een stationaire baan om het schaakbord belandt. De uitvinder ziet, naast de decoratieve waarde van het bolvormige bord, in zijn uitvinding een belangrijk voordeel voor de schaakspeler: A further objective of the present invention is to stimulate logic, memory and imagination beyond that of typical chess as a player must imagine potential moves around a three dimensional surface which cannot be seen in whole at a single glance and therefore the player must induce further use of memory of chess piece placement to plan and execute a move than would be required in two dimensional game play. Ook dit bord heb ik trouwens nog niet in de winkel zien liggen.

Sinds kort staat rechts onderaan op deze website een nieuwe rubriek: Nieuws van elders. Om een idee te geven van wat dat nieuws van elders (in de ruimste zin van het woord) te bieden heeft, hierbij een recente bijdrage van Derk Dekker op de Facebook-pagina van het Schaakhuis:

Opa vertelt

“Maar opa, er waren toen toch allang digitale klokken?”

“Ja lieverd, maar ze waren nog een stuk primitiever dan die van nu, hoor! Ze veranderden niet van kleur, ze werden niet rood als je onder de tien seconden kwam, zoals nu. Dus in tijdnood moest je echt je ogen van het bord afwenden en gericht naar de klok kijken om te zien hoeveel tijd je nog had. Dat ging natuurlijk vaak mis…”

“Maar je kon toch al wel een Fischer-tempo met increment instellen op die klokken?”

“Ja, dat kon allang, en analoge klokken werden al praktisch niet meer gebruikt. Toch werden er nog veel toernooitjes georganiseerd zonder increment. Bijvoorbeeld een snelschaaktoernooi van 5 minuten per persoon met niks erbij per zet, of een rapidtoernooi van 15 of 20 minuten per persoon met niks erbij per zet.”

“Hahaha! Echt waar?! Ik ken het eigenlijk alleen van de jaarlijkse kolderschaakavond op de club. Dan krijg je vaak van die hilarische taferelen aan het eind, waarbij het niks meer met schaken te maken heeft. Dan staat er iemand tien stukken voor, maar zijn tijd is op, en als de ander dan nog net een pionnetje over heeft weten te houden, heeft hij gewonnen omdat hij matpotentieel heeft. Of ze hebben allebei nog 5 seconden, en dan wint degene die toevallig zetten dicht bij de klok kan doen. Maar daar werden toen hele toernooien mee gespeeld?!”

(meer…)

Wat heeft schaken met octrooien te maken, behalve dat het NK schaken voor bedrijfsteams vorige week zaterdag bij het Europees Octrooibureau in Rijswijk werd gehouden? Meer dan je dacht waarschijnlijk. Er zijn namelijk heel wat octrooien of octrooiaanvragen die op de een of andere manier iets met het schaakspel te maken hebben. De komende tijd zal ik hier wat voorbeelden geven. Niet alles wat de revue gaat passeren is in technisch opzicht even hoogstaand, maar de uitvinding van vandaag is dat wel. Bovendien het vermelden waard: deze staat op naam van niemand minder dan wijlen de kluizenaar van Pasadena, ook bekend onder de naam Robert J. “Bobby” Fischer, 11e wereldkampioen schaken (1972-1975) en misschien wel de grootste schaker aller tijden. Met hem is het slecht afgelopen, maar niet met zijn uitvinding.

Titel: Digital chess clock
Octrooinummer: US4884255
Land: Verenigde Staten
Uitvinder: Robert James Fischer, Pasadena, Calif. 91105
Datum aanvraag: 5 augustus 1988
Datum verlening: 28 november 1989
Classificatie: G04F1/005; G07C1/28; A63F2250/1084

Voor wie het schema niet onmiddellijk doorgrondt: inderdaad, het betreft hier de kern van de ons inmiddels zo vertrouwde digitale klok met de mogelijkheid om bij iedere zet er weer wat tijd bij te krijgen. De eerste conclusie (in het Engels: claim) bij dit octrooi (de conclusies bij een octrooi geven kort en bondig weer waarvoor precies bescherming wordt verkregen) is gericht op “A timing device for timing two events which comprises: a pair of clock means for timing two different events; compensation means coupled to said clock means for incrementing or decrementing each of said clock means … (etc.)“. Conclusie 14 richt zich zelfs helemaal op een schaakklok: “A chess clock for timing a competitive chess game comprising: a pair of clock means for timing each of the players of the chess game; a means coupled to said clock means for setting an initial time period for each of said clock means; a compensation means coupled to said clock means for incrementing each of said clock means … (etc.)“.

Heeft Fischer terecht een octrooi gekregen? Het Amerikaanse octrooibureau heeft destijds bij zijn onderzoek naar de stand van de techniek in ieder geval niet iets gevonden dat hieraan in de weg zou staan. Maakt het voor ons iets uit of Fischer dit octrooi al dan niet terecht heeft gekregen? Nee, helemaal niets. Ten eerste heeft hij alleen maar een Amerikaans octrooi aangevraagd (en gekregen), dat verschaft buiten de Verenigde Staten geen enkele bescherming. Ten tweede is het octrooi al op 2 januari 2002 verlopen, naar ik vermoed omdat Fischer niet meer kon of wilde betalen voor de instandhouding ervan (hij leefde toen, als ik het goed heb, in ballingschap op de Filipijnen, omdat terugkeer naar de Verenigde Staten na zijn match tegen Spassky in 1992 in Belgrado niet meer mogelijk was).

De bijdrage van Fischer aan de schaaksport gaat dus verder dan de inzichten en partijen die hij ons heeft nagelaten. Het is misschien wat overdreven om te zeggen dat we zonder zijn uitvinding nog steeds met de mechanische Garde- of Koopman-klokken (of erger nog, met hun Russische evenknie, die witte) zouden spelen, maar wellicht had de digitale klok zonder het adagium “Fischer klok” toch een minder snelle opmars gemaakt door onze geledingen.